Geçmiş yıllarda Yozgat il nüfusunun yıllar itibariyle değişimini konu alan, özellikle 2009-2015 yılları arası il nüfusunda yaşanan ciddi düşüşe dikkat çeken, bu durumun sosyo-ekonomik sebep ve sonuçlarını anlamaya ve anlamlandırmaya çalışan, bu bağlamda göç olgusunu da mercek altına alan yazılar kaleme almıştık. Bahsi geçen dönemde Yozgat nüfusu yıllık ortalama 10,000 kişiden fazla azalarak (TÜİK web sitesindeki verilere dayanarak oluşturduğumuz) grafikte de görüleceği üzere 487,365’ten 419,440’a gerilemiş, bir başka ifadeyle yaklaşık olarak %14 küçülmüştü.
Aynı dönemde Türkiye nüfusunun %8,5 civarında arttığını düşünürsek Yozgat 6 yıl içerisinde Yozgat nüfusundaki %14’lük küçülmenin ne derece dramatik olduğu daha iyi anlaşılıyordu.
Yozgat il nüfusundaki azalışı, iller karşılaştırması düzeyinde incelediğimizde çok daha düşündürücü bir tablo ortaya çıkıyordu. Yozgat 2009-2015 yılları arasında nüfusu açık ara en çok çok azalan il konumundaydı.
Bu konuyu gündeme getirmekteki gayelerimizin başında mesele hakkında farkındalık oluşturmak ve durumdan vazife çıkarması gerekenlerin dikkatini çekmek vardı. Bunda ne derece başarılı olduk tartışılır ama konu üzerine uzun süredir ara verdiğimiz yazılara Şubat ayı başında TÜİK tarafından açıklanan 2024 yılı nüfus istatistikleri vesilesiyle tekrar dönüş yapmak aradan geçen zamandaki değişimi gözler önüne sermek istedik.
Yıllar itibariyle değişimi incelediğimizde 2015-2024 arası 10 yıllık dönemde Yozgat il nüfusunun çok değişkenlik göstermediğini, nüfus kaybının durduğunu, (2024 yılı istisna olmak üzere) nüfusun dar bir bantta sıkışarak neredeyse sabit seyrettiğini söyleyebiliriz. Grafikte de çok net görüldüğü gibi 2009-2015 dönemindeki düşüş seyri yerini durağanlığa bırakmış ve 2015-2023 arası Yozgat nüfusu ortalama 420,000 civarlarında seyretmiş. Bununla beraber, 2024 yılında belirgin bir düşüş gerçekleşerek nüfus 413,161’e gerilemiş. Bu da ayrıca irdelenmesi gereken bir durumdur.
Bu dönemdeki kümülatif nüfus değişimini Türkiye toplamıyla karşılaştırdığımızda 2024 yılındaki düşüşün de etkisiyle Yozgat nüfusunun %1,5 civarında gerilediğini; buna mukabil Türkiye nüfusunun 2009-2015 dönemi ortalamalarına göre daha düşük bir hızda (%8,8) artmasına rağmen 78,8 milyondan 85,7 milyona yükseldiğini görmekteyiz.
2015’ten 2024’e nüfusu azalan iller grafiği aşağıdadır. Yozgat, nüfusu bu dönemde azalsa da nüfus kaybı yavaşladığı için artık bu olumsuz istatistikte liste başı olmaktan şimdilik çıkmış durumdadır. Her iki dönemde de nüfusu azalan illeri incelediğimizde Yozgat’ın komşusu Çorum’la birlikte Ardahan, Erzurum, Kars, Kütahya ve Zonguldak’ı bu grupta görmekteyiz.
TÜİK websitesi Nüfus İstatistikleri Portalından alıntıladığımız 2008-2024 arası nüfus artış hızını gösteren aşağıdaki grafikte görüleceği üzere, Yozgat’ın nüfus artış hızı yıllar itibariyle değişkenlik arz etse de yukarıda da değindiğimiz gibi genellikle negatif seyir göstermiş ve 17 yıllık dönemde sadece 4 kez pozitife geçmiş. Diğer ifadeyle Yozgat nüfusu 17 yılda 4 kez bir önceki yıla göre artış göstermiş.
Üstteki grafikte de görülen 2024 yılındaki keskin düşüşün olumsuz bir yansıması olarak, 26 Şubat 2025 tarihinde Resmi Gazete’de yayınlanan kararla Yozgat’ın çıkaracağı milletvekili sayısı 4’ten 3’e düşürülmüştür. Bu sayının 2000’li yılların başında 6 olduğunu hatırlatmış olalım. İllerin güncellenmiş milletvekili sayılarını gösteren (Anadolu Ajansı tarafından hazırlanmış) harita aşağıdadır.
TÜRKİYE NÜFUS ARTIŞ HIZI YAVAŞLIYOR
Son yıllarda Türkiye genelinde nüfus artış hızının düşüşü sıkça dillendirilen ve Devlet yetkililerince de dikkat çekilen bir konu. Bu bağlamda 2023 ve 2024 nüfus verilerini karşılaştırdığımızda her ne kadar Türkiye nüfusu %0,3 artış gösterse de 81 ilin neredeyse yarısının (40’ının) son bir yılda nüfusunun azaldığı ortaya çıkmaktadır. Önümüzdeki yıllarda da devam etmesi durumunda Türkiye adına tehlike çanlarının çalması anlamına gelecek bu tablo, uzun vadede nüfusun yaşlanması başta olmak üzere birçok sosyo-ekonomik sorun doğuracaktır.
Geçtiğimiz günlerde yine TÜİK tarafından paylaşılan bir raporda boşanma sayılarındaki artış dikkat çekmişti. Rapora göre 2023’te 567,011 olan evlenme sayısı 2024’te 568,395’e çıkarken boşanma sayısı 173,342’den 187,343’e yükselmiş. Aradaki fark gerçekten manidar. Söz konusu raporda dikkat çeken bir diğer istatistik de boşanmaların %33,7’sinin evliliklerin ilk 5 yılında gerçekleşmesi. Bir diğer kayda değer istatistik de ilk evlenme yaşındaki yükselme. 2001 yılında erkeklerde 26,0 olan ilk evlenme yaşı 2024’te 28,3’e çıkarken; kadınlarda aynı dönemde 22,7’den 25,8’e yükselmiş. Kabaca yorumlarsak yaklaşık çeyrek asırlık bir zamanda Türkiye’de evlenme yaşı 2,5-3,0 yıl civarı yükselmiş. Evlenme/boşanma istatistikleriyle bir üst paragrafta paylaştığımız nüfus artış hızındaki ya da doğum hızındaki yavaşlama arasında bir bağ/korelasyon olduğunu iddia etmek çok da yanlış olmaz diye düşünmekle birlikte bilimsel araştırma yöntemlerini kullanarak bu iddianın doğrulanması daha isabetli olacaktır.
Evlenme yaşının yükselmesi ve boşanma sayısının yükselmesi; yıllar içerisinde aileye/evlilik müessesine bakışta yaşanan değişimler, son yıllarda etkisini iyice arttıran hayat pahalılığı, yüksek enflasyon ve satınalma gücündeki düşüş ve dolayısıyla yuva kurmanın ve sürdürmenin eskiye göre çok daha külfetli ve maliyetli hale gelmesi gibi birçok farklı sosyo-kültürel ve ekonomik değişkenle ilişkilendirilebilir. Meselenin doğurduğu/doğuracağı toplumsal sorunları önleyici tedbirler alabilmek adına konunun doğru anlaşılmasına ve ciddiyetle ele alınmasına ihtiyaç vardır.
TÜİK 2024 Türkiye Nüfusu raporunda yer alan iki grafiği konumuzla ilgisi sebebiyle aşağıda paylaşıyorum. İlk grafik 2007-2024 arası nüfus artış hızındaki yavaşlamayı (Binde 13,1’den binde 3,4 seviyesine düşüşü) gösterirken, 2007 ve 2024 yıllarını karşılaştıran nüfus piramidi grafiği de doğurganlık ve ölümlülük hızlarındaki azalmaya bağlı olarak, nüfusun yaşlandığını ve ortanca yaşın yükseldiğini (2024: 34,4) göstermektedir.
YOZGAT’IN MAKUS TALİHİ: GÖÇ
Türkiye geneline dair bu değerlendirmelerden sonra, Yozgat özeline tekrar dönecek olursak; Yozgat nüfusundaki azalmayı önceki yazılarımızda göçle ilişkilendirmiş, göçü doğuran dinamikler üzerine değerlendirmeler yapmıştık. Aşağıdaki tablo Yozgat’ın 2008-2023 yılları arasında aldığı ve verdiği göç sayılarını gösteriyor. Tabloda açıkça görüldüğü gibi 2023 ve 2018 yılları hariç Yozgat sürekli olarak net göç veren bir il olmuş. Bu gösterge nüfus kaybı-göç arasındaki ilişkiyi doğrulamış oluyor.
2023 yılındaki pozitif net göçün detayına baktığımızda ilk sıralarda Ankara, Kayseri ve İstanbul gibi büyükşehirlerle birlikte (ki hayat pahalılığın bu illerdeki yaşam maliyetini, kira vb. faktörlerle daha fazla etkilemesi muhtemel) Malatya, Hatay, Kahramanmaraş, Adana ve Adıyaman gibi 6 Şubat 2023 depreminden etkilenen şehirleri görmekteyiz. Deprem kaynaklı iç göç sonraki yıllarda tersine dönebilir ama büyük şehirlerden dönüş ildeki iş imkanlarının artmasına bağlı olarak devam edebilir. Bunu ilerleyen yıllarda göreceğiz.
Aşağıda paylaştığım tablo ise illerin kütüğüne kayıtlı kişi sayılarını ve mevcut nüfuslarını göstermekte. Yabancılar dahil edilmediğinde mevcut (2024 yılı sonu) nüfusu 404,487 olan Yozgat, nüfus büyüklüğü açısından Türkiye’nin 81 ili içinde 49. sıradayken; kütüğe kayıtlı nüfus bakımından 1,240,756 kişi ile 28. sırada. Bu sıralama Yozgat’ın Türkiye ortalamasının üzerinde göç verdiği tezini desteklemekte ve mevcut nüfusunun iki katı kadar Yozgatlı’nın Yozgat dışında yaşadığını göstermektedir.
Yozgat dışındaki diğer illerin durumuna baktığımızda, 15 milyonluk İstanbul’un il kütüğüne kayıtlı nüfus (sadece 2,609,762) açısından Şanlıurfa ve Konya’nın ardından üçüncü; diğer büyük iller Ankara ve İzmir’in ise sırasıyla beşinci ve dokuzuncu olabildiği görülüyor. Özetle, üç büyük ilin bugünkü şişkin nüfuslarının kaynağının ülke içi göç olduğu, bu illere başka illerden gelenlerin çoğunluğu oluşturduğu net bir şekilde ortaya çıkıyor.
Bu çalışmayı derinleştirip kütüğe kayıtlı nüfus/mevcut nüfus oranına göre sıralama yaptığımızda çok daha çarpıcı bir sonuç elde ediyor ve Yozgat’ın 8. sıraya yükseldiğini görüyoruz.
“Yozgat dışında yaşamakta olan Yozgatlılar hangi illerde ikamet etmekte” sorusunu sorduğumuzda, ile en yakın metropol olan Ankara tahmin edileceği gibi 396,978 kişi ile başı çekiyor, lakin ilginç olan Ankara’da ikamet eden Yozgatlı sayısının Yozgat’ta ikamet edenlerden (350,963) daha fazla oluşu. Aşağıdaki tabloda Yozgatlılar’ın en çok ve en az sayıda ikamet ettikleri illeri görmekteyiz. Yozgatlılar’ın en çok sayıda bulunduğu illerin Ankara, Kayseri ve Kırıkkale gibi komşu iller, İstanbul ve İzmir gibi metropoller ve Bursa, Kocaeli ve Tekirdağ gibi sanayisi ve iş imkanları güçlü iller olduğu dikkat çekiyor.
Daha önce değindiğimiz gibi 2015-2023 arası 420,000 ortalamasında seyreden Yozgat il nüfusu 2024 yılında keskin bir düşüş yaşayarak 413,000 düzeyine inmişti. Son yıl yaşanan bu değişimi ilçeler bazında incelediğimizde ilçelerin tamamının bir önceki yıla göre nüfusunun azaldığını görmekteyiz. İlçeler arasında nüfus azalış hızı en düşük ilçe binde -6,5 ile Sorgun olurken, Yenifakılı binde -55,0 ile azalış hızı en yüksek ilçe konumunda. Aşağıdaki tablo ilçeler bazında artış hızını göstermektedir. Tablonun alt satırında ise il/ilçe merkezleriyle belde/köy nüfuslarının toplam içerisindeki payı yer almaktadır. Buna göre Yozgat il nüfusunun %67’si il/ilçe merkezlerinde ikamet etmektedir.
YOZGAT İL BİLGİ KARTI
Yozgat nüfusuna dair son olarak TÜİK Nüfus İstatistikleri Portalındaki Yozgat il gösterge kartını paylaşmak istiyoruz. Portalda tüm iller için benzer bir kart mevcut. Bu kartta nüfus, göç medeni durum, eğitim, hayat ve isim istatistikleri gibi bazı temel verileri tek sayfada bulmak mümkün.
“TÜİK İstatistiklerinde Yozgat” konulu bir dosya hazırlamaya karar verince sadece nüfus değil, ekonomi, sanayi, ticaret, eğitim, kültür vb. bir çok alana dair inceleme yapmayı planlamıştık. Lakin nüfus konusu tek başına çok detay içerdiği için yazıyı uzatıp odağı dağıtmama adına diğer başlıklara şimdilik girememiş olduk. İleride fırsat buldukça diğer başlıklarla ilgili de benzer dosyalar hazırlamayı ümit ediyoruz.
Abdullah ALPAYDIN
SORGUN DÜŞÜNCE KULÜBÜ
